Daily Archives: 2 marca 2016

„NASZA CERKIEW W PARALIŻU”

 

„Nasza Cerkiew w paraliżu” / «Наша церковь в параличе»

Historyk Irina Karacuba o reformie Patriarchy Nikona w XVII wieku i jej konsekwencjach


Patriarcha Nikon i bracia w Nowo-Jerozolimskim klasztorze im. Zmartwychwstania. Lata 1660-1665
Obraz: Muzeum „Nowa Jerozolima”

Dlaczego spory religijne w połowie XVII wieku w Rosji przyjęły formę ospałej wojny domowej? Jak na rozłam Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej wpłynęło przyłączenie lewobrzeżnej Ukrainy? Czy możliwe jest w przyszłości pojednanie „nikonian” i staroobrzędowców? O tym dla „Lenty.ru” opowiada dr nauk historycznych Irina Karacuba.

Przyczyny rozłamu

Lenta.ru”: Zacznijmy od tradycyjnego pytania: dlaczego w Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej w połowie XVII wieku nastąpił rozłam?

Karacuba: Sam termin „raskoł” wydaje mi się nie do końca poprawny. Logicznie rzecz biorąc, prawdziwymi rozłamowcami należy nazywać inicjatorów reformy Cerkwi („książkowej sprawy”), patriarchy Nikona i cara Aleksieja Michajłowicza, a nie tych, którzy stawiali im rozpaczliwy opór. Właśnie pośpiech, nieprzemyślane decyzje i niekonsekwencja tych przeobrażeń dokonały rozłamu najpierw Cerkwi, a potem też całego kraju od góry do dołu. W rzeczywistości można powiedzieć, że w drugiej połowie XVII wieku w Rosji odbywała się prawdziwa wojna domowa na tle religijnym.

Co zaś się tyczy przyczyn, to było ich dużo. W połowie XVII wieku kraj jeszcze nie doszedł do siebie po poprzedniej wojnie domowej, zamęcie (ros.- Смутa –A.L.) z początku XVII wieku, który znacznie osłabił autorytet najwyższej władzy i Cerkwi. Źródła zachowały dla nas skargi ówczesnych biskupów: „Wielu kapłanów ma małą wiedzę i do Cerkwi Bożej mało chodzą, reguł cerkiewnych nie wypełniają”. W zapiskach spowiadających się kapłanów nieustannie spotyka się następujące wyznania: „w stanie upicia się Mszę odprawiał” lub „upił się i tarzał się nic nie robiąc„. Oczywiście, wewnętrzny stan Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej wymagał istotnej odnowy.

Drugą przyczyną reformy cerkiewnej były zagraniczne ambicje polityczne młodego cara Aleksieja Michajłowicza. Jeszcze Kluczewskij pisał, że głównym czynnikiem rosyjskiej historii była nieustanna wewnętrzna kolonizacja, stała i ciągła ekspansja terytorialna (rozszerzenie granic państwa rosyjskiego). Przy Aleksieju Michajłowiczu ten proces poszedł w zawrotnym tempie – dokonano aneksji Syberii aż do Oceanu Spokojnego, również i na zachód od swoich granic Rosja prowadziła bardzo aktywną politykę.

Mówi Pani o przyłączeniu Ukrainy w 1654 roku?

Tak, chociaż „przyłączenie” i „zjednoczenie”, jak u nas to się zwykło nazywać – to nie są do końca prawidłowe określenia. Pierejasławska Rada w 1654 roku – to złożone i wieloaspektowe zjawisko historyczne. To był bardzo osobliwy sojusz między zaporoską kozacką wolnicą* na czele z wybieranym wodzem (atamanem) i okrutnie scentralizowanym autokratycznym Państwem Rosyjskim, więc to nie jest dziwne, że obie strony traktowały go różnie.

*/
wolnica – wojsko kozackie, złożone z wolnych Kozaków, często swawolnych (A.L.)


Reprodukcja obrazu Aleksieja Kiwszenko „Cerkiewny Sobór 1654 roku”

Bardzo często mówi się, że to wydarzenie stało się jedną z przesłanek przyszłego rozłamu.

Jest to jeszcze kolejna przyczyna, ale nie najważniejsza. Rzeczywiście, po upadku Bizancjum w 1453 roku Ruś Moskiewska poczuła się jej duchową spadkobierczynią ( „Moskwa – Trzeci Rzym”), a po Pierejasławskiej Radzie car Aleksiej Michajłowicz i patriarcha Nikon zaczęli marzyć o stworzeniu Ogólnoświatowego Carstwa (Królestwa) Prawosławnego z centrum w Moskwie.

Ale na ziemiach ukraińskich Cerkiew Prawosławna znajdowała się wówczas pod jurysdykcją patriarchy Konstantynopola, natomiast w tym czasie Rosyjska Prawosławna Cerkiew od 1448 roku była de facto samorządną. Przez dwa wieki zgromadziło się mnóstwo obrzędowych różnic w cerkiewnych praktykach Moskwy i Kijowa, które teraz należało wyeliminować, a całą strukturę prawosławnej Służby Bożej zunifikować.

Oznacza to, że ta unifikacja została spowodowana nie tylko cerkiewną koniecznością, ale także polityczną?

Oczywiście, Aleksiej Michajłowicz miał, jak powiedzielibyśmy dzisiaj, bardzo poważne ambicje imperialne. Jak można budować Ogólnoświatowe Carstwo Prawosławne, jeżeli w różnych jego częściach różnie się modlą?

Chcieli jak najlepiej

Dlaczego ta reforma wywołała tak zaciekły opór w społeczeństwie rosyjskim?

Mówiłam już, że była ona pochopną, nieprzemyślaną i niepoprawną. Potrzeba reformy cerkiewnej, oczywiście istniała, ale jej inicjatorom brakowało podstawowego wykształcenia – patriarcha Nikon, który uważał się za grekofila i kierował się ku dziedzictwu bizantyjskiemu, w ogóle nie znał języka greckiego. Istnieje bardzo podobny do prawdziwego apokryf staroobrzędowy, zgodnie z którym na zapytanie Arseniusza Greka o redagowaniu tekstów liturgicznych Nikon mu odpowiedział: „Poprawiaj, jak chcesz, Arseniuszu, tylko żeby nie po staremu”. Czytaj dalej

Categories: ETYKA CERKIEWNA, PRAWOSŁAWIE, STRONA GŁÓWNA | Dodaj komentarz