IKONA „ŁAGODZĄCA ZŁE SERCA” – dwie wersje rosyjskiej dobroci

19 marca (wg nowego stylu) Cerkiew obchodzi objawienie się ikony Najświętszej Bogurodzicy

„Łagodząca złe serca” (ros.- «Умягчение злых сердец»). Po raz pierwszy zobaczyłam ją w prywatnej kolekcji rogożskiego staroobrzędowca w 1990 roku. Typ ikony – Hodigitria. Pochodziła ona z „kopii ukraińskich”: oblicze Matki Bożej okrągłe, o miękkich rysach twarzy, o okrągłej twarzy było także Boskie Dzieciątko z księgą w ręku. Ich odzież koloru purpurowego była bogato zdobiona perłami i haftowana złotem, a na piersi Matki Boskiej wisiał medalion z Krzyżem. Ale czy wszyscy wiemy o tej ikonie? I dlaczego istnieją dwie różne ikonografie o tej samej nazwie? Te pytania od dawna mnie nurtowały i wreszcie nadszedł czas, aby dowiedzieć się, o co tutaj chodzi.

Икона «Умягчение злых сердец». Частное собрание

Ikona „Łagodząca złe serca” (ros.- «Умягчение злых сердец»). Kolekcja prywatna

 

W tradycji staroobrzędowców i nowoobrzędowców (proszę czytelników o wybaczenie mi tak bardzo umownych określeń) pod tą samą nazwą są czczone dwie zupełnie różne pod względem ikonograficznym ikony. Według staroobrzędowców ikona „Łagodząca złe serca” jest starożytną ikoną, napisaną według tradycji przez Św. Łukasza Ewangelistę. Później otrzymała ona nazwę „Częstochowska”, co kieruje nas do historii Polski. Nawiasem mówiąc, krew Rosjanina – to rzeka narodowości, i od A do Z jest wielce grzeszna, nie jest wyjątkowa. Wlała się do mojej rzeki, również strużka krwi polskiej. Może dlatego Matka Boska Częstochowska, jak nazywają Polacy najbardziej czczoną w ich ojczyźnie ikonę Matki Bożej, tak przyciąga ku sobie? I jeszcze nazywa się Ją „Czarną Madonną” ze względu na poczerniałe od czasu oblicze.

 

Zaskakujące, ale ikona ta jest czczona zarówno przez katolików jak i prawosławnych. Krótka historia obrazu jest następująca. Święta Równa Apostołom Helena otrzymała starożytną ikonę jako dar. Przywiozła ją do Konstantynopola i umieściła w kaplicy pałacu królewskiego, gdzie święte oblicze znajdowało się przez pięć wieków. Pod koniec XIII wieku z wielką czcią obraz został przeniesiony na Ruś przez kuzyna Aleksandra Newskiego, księcia Przemyskiego, Chełmskiego, Galickiego i Wołyńskiego Lwa Daniłowicza (co nie jest udokumentowane). Jednak świętość już wówczas była słynna z cudów. Kiedy ziemie zachodniej części Ukrainy przeszły do Polski, książe opolski  Władysław podczas oblężenia zamku Bełz przez Tatarów zwrócił się o pomoc do cudownego obrazu. Wyniósł go na mury zamku i na Tatarów według legendy opuścił się gęsty obłok. Przerażeni Tatarzy uciekli. Następnie podczas snu Władysław zobaczył obraz Bogurodzicy, która prosiła go, aby przeniósł ikonę w okolice Częstochowy i umieścił ją na Jasnej Górze. Zgodnie z poleceniem Marii Panny książę przywiózł tam ikonę w 1382 roku. Od tego czasu do dziś Częstochowska ikoną Matki Bożej tam się znajduje.

 

Niektórzy uważają, że popularność tego wizerunku wśród staroobrzędowców zawdzięczamy wietkowcom. Jak wiadomo, staroobrzędowcy uciekli w XVII wieku przed prześladowaniami rządowymi do Polski i osiedlili się w Wietce – mieście na rzece Soż (obecnie w województwie Homelskim), na ziemiach, należących do Haleckich i innych przedstawicieli polskiej szlachty. Ikonę bardzo pokochali Rosjanie. Kopiowana ona była na przykład przez jarosławskich malarzy ikon Romanowa -Borisoglebska. W artykule Tatiany Ignatowej na temat wystawy „romanowskich kopii” w Rosyjskiej Akademii Sztuk, mówi się o czołowym artyście tamtego czasu Maksymie Fiodorowiczu Archipowskim. W szczególności, umieszczono jego wzór ikony Matki Bożej „Łagodząca złe serca” z początku XIX wieku.

Максим Архиповский. Иконный образец «Богоматерь «Умягчение злых сердец»». Датировка по бумаге – начало 19 в.

Maksym Archipowski. Wzór obrazu Matki Bożej „Łagodząca złe serca”. Datowany według papieru –   początek 19 wieku.

Inaczej wygląda ikona „Łagodząca złe serca”, czczona w środowisku nowoobrzędowców i która nazywana jest „Siedem Strzał” (ros. «Семистрельная»). Ikona przedstawia Bogurodzicę bez Dzieciątka, z siedmioma strzałami w rękach, przyciśniętych do piersi. Miecze są traktowane jako symbol smutku i mąk sercowych, których Matka Boża doświadczyła w ziemskim życiu. Według legendy ikonę w XVIII wieku znalazł kulawy rolnik z Kadnikowskiego powiatu gubernii Wołogdy. We śnie ujrzał on Matkę Bożą, która poleciła mu odnaleźć jej ikonę na dzwonnicy cerkwi Św. Jana Teologa, położonej na brzegu rzeki Toszni. Przezwyciężając ból, chłop wspiął się na dzwonnicę, a kiedy potknął się i odwrócił ostatni stopień, to znalazł ikonę Matki Bożej z siedmioma strzałami.

 

Najczęściej mówi się o katolickich korzeniach tej ikonografii, pochodzących z południowo-zachodniej części Rusi, co jest szczególnie widoczne na przykład na ikonie „Wasylkowska”. Legenda o tej ikonie głosi, że pewnego dnia niewidomy Wasyl (ros.- Василий) został porzucony w lesie przez swoją córkę. Zabłądziwszy, położył się i zasnął. We śnie objawiła mu się Matka Boża i kazała wykopać między liśćmi, na których leżał, dołek, w którym znajdzie wodę. Bogurodzica kazała mu przemyć tą wodą oczy, a wtedy przejrzy. Wasyl tak zrobił i natychmiast odzyskał wzrok. Potem zobaczył w krzakach ikonę z wizerunkiem Przeczystej Matki Bożej, właśnie takiej, jaka mu się objawiła we śnie. Ikonografia tej ikony różni się od ikony „Siedem Strzał” („Семистрельной”): tutaj przedstawiony jest jeden miecz, wbity w środek piersi Matki Bożej. Na Jej głowie jest korona, nakrycie głowy jest według wzoru zachodnio-europejskich Madonn.

Икона Богоматери «Васильковская»

Ikona Matki Bożej „Wasylkowska” / Икона Богоматери «Васильковская»

 

Ale wróćmy do ikony Częstochowskiej. Jak już mówiliśmy, obraz z Częstochowy – to rodzaj Hodigitrii. Według naukowców jest to kopia ikony z Konstantynopola, namalowanej (napisanej) w XII wieku. W 1430 roku ikona „otrzymała ranę” od ikonoplastów – Taborytów – zwolenników Jana Husa. Cztery lata później, ikonę namalowano na starej desce, przedstawiając na policzku Matki Bożej ranę od miecza. Należący do Zakonu Paulinów klasztor na Jasnej Górze w latach 1621-1633 był chroniony potężnymi murami. Właśnie dzięki temu Szwedzi, którzy najechali Polskę w 1655 roku, nie zdołali zdobyć twierdzy Częstochowskiej, mimo tego, że już zdobyli Warszawę i Kraków. Nieudane oblężenie twierdzy stało się punktem zwrotnym w działaniach wojennych – Szwedzi zostali pokonani. 1 kwietnia 1656 roku król polski Jan Kazimierz, uroczyście ogłosił Matkę Bożą Częstochowską opiekunka i orędowniczką Polski, „Polską Królową.”

 

Car Aleksiej Michajłowicz Najcichszy negocjował z Janem Kazimierzem i wystąpił po jego stronie   przeciwko Szwedom. Najprawdopodobniej, właśnie w XVII wieku o ikonie i jej cudach wiedziano również na Rusi, to znaczy, przed podziałem i pojawieniem się wetkowców w Polsce. Badacz starożytnego malarstwa rosyjskiego Irina Busiewa – Dawydowa wskazuje, że kopie z polskiej świętości (cudownej ikony) zaczęły pojawiać się u nas w latach 1670. I tak, w obszernym zestawieniu opowieści o cudownych ikonach, sporządzonym przez stróża Soboru Zaśnięcia MB (pol.-Wniebowzięcia NMP) na Kremlu Symeona Mochowikowa w latach 1715-1716, ujęta jest opowieść o Obrazie Częstochowskim. Opowieść tę z kolei zapożyczył on z książki ukraińskiego pisarza i kaznodziei Joanniciusza Golatowskiego „Nowe niebo z nowymi gwiazdami”, opublikowanej w Kijowie w 1665 roku. Busiewa-Dawydowa podkreśla, że rycina Grzegorza (ros.-Grigorija) Tepczegorskiego, która towarzyszyła tekstowi, została wykonana z nieznanego polskiego oryginału, przedstawiającego Matkę Bożą na murach klasztoru Częstochowskiego. W ten sposób ikonografia polskiej ikony zakorzeniła się w rosyjskiej ikonografii.

Na pytanie, dlaczego staroobrzędowcy częściej nazywają ikonę nie Częstochowską, a „Łagodząca złe serca”, badaczka tematu odpowiada po przeanalizowaniu rodzinnego obrazu Matki Bożej z połowy XVIII wieku. Ikona należała do Warwary (pol.-Barbary) Iwanownej Czeliszczewej – siostrzenicy carycy Jelizawiety Pietrowny (pol. – Elżbiety Pietrownej). Na ikonie znajduje się napis:

 

Tam, gdzie z bagna wytapia się żelazo, osiedliła się Panna, która jest droższa niż złoto, aby łagodzić ludziom okrutne charaktery i nawracać do Boga żelazne serca.

 

Te słowa są wzięte z Dmitrija (pol. Dymitra) Rostowskiego. Rzecz w tym, że w 1687 roku w miasteczku Rudnia w Mohylewskiej diecezji, gdzie odbywał się wytop żelaza z błotnej rudy znaleziono cudowną ikonę Matki Boskiej Rudnieńskiej, która okazała się kopią ikony Częstochowskiej. Dymitr z Rostowa na fakt odnalezienia ikony odpowiedział „epigramem”, z którego słowa zostały wymienione powyżej. W Małej Rosji i na zachodnich ziemiach ruskich ikony o tej samej ikonografii często mają różne nazwy. Tak więc za Ikoną Częstochowską utrwaliła się nazwa „Łagodząca złe serca”.
Богоматерь «Умягчение злых сердец», сер 18 в. Заказчица Варвара Челищева. Частное собрание, Москва

Matka Boża „Łagodząca złe serca”, połowa XVIII w. Zamawiająca Warwara Czieliszcziewa. Prywatna kolekcja, Moskwa

 

Z łagodną ironią Busiewa-Dawydowa podkreśla, że temat „łagodzenia złych serc” dla prostego rosyjskiego człowieka zawsze był aktualny. W kanonie za umarłego są następujące przenikliwe słowa:

 

Błagamy Cię, nieskończony, wieczny Ojcze i Synu i Duchu Święty, złością duszę złośliwego świata rozzłoszczoną i do Ciebie, Stwórco, przybyłą, na dno piekła nie odrzucaj, Boże, Zbawicielu nasz.

 

To trzykrotnie powtórzenie o złości zmusza do poważnego myślenia. W kanonie do ikony Matki Bożej „Łagodząca złe serca”, jest wiele wzruszających próśb „ratowania od złych ludzi”. Rzeczywiście, dwie cechy u ludzi niezmiennie straszą – to złość i chciwość, ale znacznie straszniejsze jest obserwowanie tych pasji w samym sobie. Szczerą modlitwą kanonu, nie tylko wzywamy do siebie do grona obrońców przed ludźmi, którzy knują zło przeciwko nam i przed duchami złości świata całego, Samą Matkę Bożą, ale po prostu stajemy się lepsi…

 

Źródło:

 

«Умягчение злых сердец»: две версии русской доброты

http://ruvera.ru/articles/umyagchenie_zlyh_serdec

Autor: Julia Walerjewna Masłowa / Юлия Валерьевна Маслова

19 marca 2016 r.

 

 

Tłumaczył Andrzej Leszczyński

4.5.2016 r.

 

Advertisements
Categories: PRAWOSŁAWIE, STRONA GŁÓWNA | Dodaj komentarz

Zobacz wpisy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Blog na WordPress.com.

%d blogerów lubi to: