ŹRÓDŁA REFORMY PATRIARCHY NIKONA: KATOLICKIE INTRYGI, HEREZJA LUB SPISEK PROTESTANTÓW?

Nie wiadomo dlaczego uważa się, że w podziale Rosyjskiego Prawosławia, który ostatecznie nastąpił      po Wielkim Moskiewskim Soborze Rosyjskiej Cerkwi (1666-1667), znaczącą rolę odegrały również intrygi Katolików: „Sam Watykan w reformie Cerkwi Prawosławnej również miał swój interes… Paisjusz Ligarides, kontynuując dzieło metropolity Izydora, prowadził w tym czasie negocjacje z katolickim Zachodem o połączeniu Cerkwi Rosyjskiej z Kościołem Rzymskim” [1] .

 

Coś podobnego, w takiej czy innej formie, można znaleźć w wielu publikacjach. Przy czym piszący na ten temat niejako standardowo żalą się na agentów „Kolegium Propagandy„, że zostało zorganizowane ono przez Watykan [2], lub „przesiąkniętych” katolicyzmem mnichów greckich i małorosyjskich, nauczycieli i polityków [1]. Którzy nie tylko „nazjeżdżali się” do Moskwy, ale również patrzyli na Rosjan z jawnym lekceważeniem [3, s. 48].

 

Oczywiście, to wszystko brzmi bardzo nęcąco, ale istnieją również poważne zastrzeżenia przeciwko wersji o złowieszczym „łacińskim” śladzie. Przynajmniej o jej dominującej roli w tych wydarzeniach:

 

*          sytuacja w latach 1666-1667 dla realizacji planów Watykanu była znacznie mniej korzystna niż w 1610 roku, kiedy po obaleniu Cara Wasilija Szujskiego w Moskwie stał polsko-litewski garnizon, a polski królewicz Władysław został uznany za rosyjskiego cara (choć nie koronowanego);

 

*          w 1648 roku zakończyła się Trzydziestoletnia Wojna między europejskimi Katolikami i  Protestantami i która uznawana jest za najkrwawszy konflikt aż do wojen światowych XX wieku [4] . Przy czym to właśnie katolickie kraje ucierpiały najbardziej: na przykład, Niemcy straciły 5 mln ludzi – straty demograficzne w Niemczech zostały uzupełnione dopiero po 100 latach [tamże] . Ponadto katolicka Polska została dodatkowo osłabiona przez bunt Chmielnickiego (1648/54) i wojnę rosyjsko-polską (1654-1667). Wszystko to, oczywiście, zmniejszało możliwość Rzymu dla realizacji jakichkolwiek projektów;

 

*          unifikacja Prawosławia w Rosji i Małorosji nie była w interesie Kurii Rzymskiej, ponieważ obecność rytualnych różnic w różnych gałęziach Prawosławia w pełni umożliwiała Katolikom „granie” na sprzecznościach między nimi;

 

*          jeśliby w wyniku cerkiewnej reformy „Projekt” Patriarchy Nikona, dotyczący przekształcenia Moskwy w rosyjski Watykan – centrum całego światowego prawosławia w jakiś sposób zostałby jednak zrealizowany, to połączona Cerkiew Prawosławna stałaby się silniejsza i Rosja rozszerzyłaby swoje wpływy na inne regiony. Po tym, wszelkie negocjacje w sprawie zjednoczenia Kościoła Zachodniego i Cerkwi Wschodniej pod egidą Papieża Rzymskiego byłyby chyba niemożliwe. I choć na Soborze lat 1666-1667 Nikon został obalony, to jednak jego następcy, w rzeczywistości, kontynuowali jego politykę;

 

*          nie należy również przeceniać prób agentów Watykanu, dotyczących szczucia na siebie Rosji i Turcji pod pretekstem wyzwolenia Chrześcijan Wschodu (natomiast w rzeczywistości – zmniejszenia presji Imperium Osmańskiego na Austro-Węgry). Chociaż młody Car Aleksiej Michajłowicz zapalił się do tej podrzuconej z zewnątrz idei, w końcu bronienie Wiednia przed Turkami (1688) przypadło nie strzelcom jego następcy – Car Iwana V Aleksiejewicza, a skrzydlatej husarii polskiego Króla Jana III Sobieskiego.

 

Powyższa teza nie bez powodu zasługuje na tak szczegółową analizę krytyczną: niestety, teraz tak jak i poprzednio, nadal obserwuje się negatywną tendencję, kiedy bardzo liczne artykuły i książki o wydarzeniach z życia Cerkwi XVII dosłownie naszpikowane są bardzo odległymi od rzeczywistości pseudo-historycznymi ideologicznymi szablonami z przeszłości sowieckiej i mitów z czasów Patriarchy Nikona.

 

Na przykład, w pewnym artykule jako główną przyczynę, wyjaśniającą konieczność przeprowadzenia Sprawy Ksiąg, proponuje się: „korekta błędów w księgach cerkiewnych była konieczna, ponieważ zdarzały się nawet nonsensy, spotykane przy niedbałym przepisywaniu” [5]. I chociaż teoria „zepsucia” staroruskiego obrządku została obalona jeszcze przez profesora Moskiewskiej Akademii Teologicznej Nikołaja Kaptiewa (1847-1917) [6, str.53], to owa wątpliwa teza z „odległych dawnych czasów” nadal jest kultywowana do tej pory.

 

W rzeczywistości, „najmniejsza pomyłka w książce, niedopatrzenie lub błąd uważane były za wielki grzech. Pobożni ludzie uważnie śledzili, aby się nie wkradły jakiekolwiek błędy … Oto dlatego  zachowane do naszych czasów liczne rękopisy starych czasów wyróżniają się czystością i pięknem pisma, poprawnością i precyzją tekstu. W starożytnych rękopisach trudno jest spotkać poprawki lub  przekreślenia … Zauważone w poprzednich księgach istotne błędy zostały wyeliminowane jeszcze przed Nikonem, kiedy w Moskwie zaczął działać Pieczatnyj Dwor” (pol.- drukarnia) [7] .

 

I jeszcze jedna hipoteza z tego samego zestawu: „Podział powiększył się dlatego, ponieważ miały na niego wpływ inne siły. W szczególności, egoistyczne bojarstwo (pol.-szlachta) wykorzystało Staroobrzędowców w walce przeciwko wymagającemu Patriarsze Nikonowi i dodało im siły” [5]. I ponownie bardzo nieprzekonująco: „egoistyczne bojarstwo” w przeważającej części popierało właśnie  reformę. Na stronę strażników starej wiary w pełni i bezwarunkowo przeszły tylko bojarowe Fieodosija Morozowa i Jewdokija Urusowa. Tak było, i nie powinno się rozpatrywać ideowych przywódców rodzącego się starowierstwa, protopopa Awwakuma Pietrowa i biskupa Pawła Kołomieńskiego, jako mężów niedojrzałych, którymi manipulowały pewne złe siły.

 

Dlatego oczywiste jest i drugie nieszczęście: wielu współczesnych autorów, piszących na temat rozłamu Rosyjskiego Prawosławia, z jakiegoś powodu zupełnie nie zwraca uwagi na poważne prace naukowe wybitnych specjalistów. Ale przecież w nich zostało zdemaskowane nie tylko nikonjańskie  „dziedzictwo duchowe”, ale także ujawniono niektóre momenty historyczne wielkiego znaczenia. Na przykład w książce historyka Siergieja Zieńkowskiego „Rosyjskie starowierstwo” bardzo przekonująco wyjaśniono powody podziału starowierstwa na popostwo i bezpopostwo. Przy czym podział ten został ustalony na długo przed Sprawą Ksiąg lub Wielkiego Soboru w Moskwie. I to, że wiele wspólnot po rozpoczęciu prześladowań staroobrzędowców utraciło ostatnich kapłanów i jakoś inaczej zostało zmuszonych do organizowania swego życia cerkiewnego – jest tylko tragicznym zbiegiem okoliczności, a nie praprzyczyną.

 

Zieńkowski proponuje zwrócenie uwagi na dramatyczne wydarzenia Czasu Smuty (1598 – 1613), które do podstaw wstrząsnęły podstawami państwa Rosyjskiego (rozdział jego książki pod tytułem „Kryzys Trzeciego Rzymu”). Co nie mogło się nie odbić na nastroju szerokich mas: pojawiły się dwa prądy ideologiczne, które w absolutnie różny sposób ujęły katastrofę, do której o mało co nie doszło.

 

Więc боголюбцы – bogolubcy (pol.- miłujący Boga) lub „obrońcy bogobojności” (ros. – „ревнители благочестия”) byli nastawieni optymistycznie, mając nadzieję, że Rosyjskie Prawosławie przetrwa do Powtórnego Przyjścia” [6, str.45]. To właśnie oni w latach 1630 wszczęli ruch za liturgiczne i moralne odrodzenie, to z ich inicjatywy została ograniczona sprzedaż napojów alkoholowych, zabronione gry hazardowe i występy błaznów [6, str.43] .

 

Natomiast przedstawiciele drugiego potężnego ruchu religijnego – „leśni starcy” (ros.- «лесные старцы») byli pesymistami i „podobnie do wodzów Europejskiej Reformacji spodziewali się końca świata” [6, strona 45.]. Już pod koniec lat 1620 duchowy inspirator ruchu mnich Capito i jego zwolennicy „unikali nawet wchodzenia do cerkwi i przystępowania do Priczasija (Komunii), jawnie uważając kapłanów za zbyt grzesznych i że Sakrament, przygotowany ich niegodnymi rękami – jest bez Łaski” [tamże] .

 

I po rozpoczęciu prześladowań przeciwników reformy Nikona wielu zwolenników „obrońców bogobojności” zostało Staroobrzędowcami – popowcami, a zwolennicy „leśnych starców” – bezpopowcami [6, str.46] .

Kluczowy moment nikonianiaństwa

 

Tak więc, jeśli przyjmiemy ten punkt widzenia, to dla rodzącego się starowierstwa swoistym punktem wyjścia stał się Czas Smuty, jednak to nie jest tak oczywiste w przypadku nikonianizmu. Na przykład, nasuwają się analogie między reformą cerkiewną w Rosji a europejską Reformacją, bo przecież Martin Luther, tak samo jak Nikon, też nalegał do powrotu do „pierwotnego” Chrześcijaństwa. Oczywiście, w „wariancie” katolickim. Jednak ostrość drugiej ważnej dla Europy kwestii monastycznej własności ziemi w Rosji została znacznie zmniejszona w trakcie sporu „Józefitów” (ros.- «иосифлян») ze  „zwolennikami ubóstwa” (ros.- «нестяжателями») (koniec XV w. – początek XVI wieku), co absolutnie „nie pociągało” Reformacji. Innych wyraźnie określonych podobnych cech do porównania w tej kwestii nie było.
Лютер прибивает к церковным дверям петицию со своими 95 тезисами

Luter przybija do drzwi kościoła petycję ze swoimi 95 tezami

 

A przecież według logiki zmian, zachodzących w świecie katolickim, powinny były one w taki czy inny sposób odbić się również na wydarzeniach życia cerkiewnego w Rosji. Ale to, że Symeon Połocki i Paisjusz Ligarides byli wychodźcami ze środowiska katolickiego, daje niewiele: bez poparcia środowiska Cara Aleksieja Michajłowicza (który, jak uważa się, był grekofilem, a nie łacinofilem), ci artyści – goście do współorganizatorów Wielkiego Soboru Moskiewskiego z pewnością by nie weszli. Zresztą czy działali oni przede wszystkim zgodnie z instrukcjami z Watykanu lub prowadzili własną grę – jest to pytanie również otwarte.

 

Moment następny: Staroobrzędowcy nazwali patriarchę za brutalne prześladowania „Nikon -Antychrystem”, a końcowy rezultat jego niestrudzonej działalności – nikoniańskim rozłamem lub  nikoniańską herezją. Ale przecież na Rusi coś podobnego zdarzało się od czasu do czasu i wcześniej.   Przy czym w ten czy inny sposób bez „zgubnego wpływu” z zewnątrz to się nie odbywało. I na tym wszystkim należy zatrzymać się dokładniej.

 

Herezje średniowiecznej Europy: tu i tam

 

W XIV wieku w Pskowa powstał ruch religijny zwany „Strigolnicy”* (ros.- „стригольники”), który następnie rozprzestrzenił się na Nowogród. Ich przywódcami byli diakon o imieniu Nikita i Karp-fryzjer, lub, jak wtedy mówiono, „strzygący”, od czego ruch otrzymał nazwę [8] .

 

*/

Strigolnicy- стригольники – ruch heretycki, powstały w XIV w., odrzucał hierarchię cerkiewną i monastycyzm, nazywając duchowieństwo sprzedajnym i niewykształconym. Byli przeciwni pobieraniu łapówek za Sakramenty Pokuty, Priczasija (Komunii), Chrztu i sprzedaży urzędów cerkiewnych; żądali prawa głoszenia religijnych kazań przez świeckich. Zwolennikami byli mieszczanie i drobne duchowieństwo. Nazwę otrzymali od pseudonimu swego założyciela diakona Karpa – fryzjera, który strzygł nowo wyświęconych diakonów i od czynności, które były przy tym  wykonywane („strzyżenie głów” – stąd „cтригольники”). Strigolnicy nie mieli w swoim środowisku    

ani biskupów, ani kapłanów i z tego powodu nie mieli prawa nauczać; nie sprawowali Eucharystii i nie przystępowali do Priczastija (Komunii). Byli bardzo prześladowani, przywódców wrzucono do rzeki Wołchow, zwolennicy np. w Nowogrodzie zostali wyłapani i w więzieniu ponieśli śmierć. (A.L.)

Казнь стригольников в Новгороде в 1375 году. Лицевой летописный свод. Русская летописная история. Книга 9Казнь

Пьеро ди Козимо. Сожжение книг альбигойцев

Piero di Cosimo. Palenie książek Albigensów

 

Następną w kolejności chronologicznej jest wielka rosyjska herezja – „жидовствующих„*/ (1470 – 1504). „Жидовствующие” odeszli od kanonicznego Prawosławia znacznie dalej niż ich poprzednicy – Strigolnicy: część z nich w rzeczywistości przeszła na judaizm, inni byli sekciarzami, podobnymi do europejskich „Bogomilów” (Bogolubów), jeszcze inni kierowali się przekonaniami reformatorskimi lub nawet humanistycznymi.

 

*/

– ересь „жидовствующих” – herezja „zażydzajacych”, (w języku polskim nie ma tłumaczenia tego słowa; odpowiednik w jęz. angielskim – to herezja Judaizers). Jest to ruch heretycki, istniejący w ostatniej 1/3 XV – początku XVI ww. w Nowogrodzie i Moskwie. Nazwa wskazuje na związek nauki heretyków z żydostwem. Przyjęcie tłumaczenia jako herezja „judaizujących lub herezja „ judaistyczna” nie byłoby poprawne, ponieważ „Judejczycy” z plemienia Judy posługują się Torą, czyli Pismem Świętym Starego Testamentu (5-ma Księgami Mojżesza, Księgami Proroków itd.), który jest uznany też przez Katolików i stanowi znaczącą część naszej wiary, zwanej dlatego judeo -chrześcijańską, natomiast Żydzi, o których mowa w nazwie „жидовствующиe”, uznają Talmud, stanowiący komentarze, napisane przez Rabinów, pełen ohydnych potwarzy i bluźnierstw wobec naszej wiary, Pana Jezusa i Jego Matki Maryi, a który według tych Żydów jest tak mądry, że Bóg codziennie schodzi z Nieba, aby studiować na stojąco (!) tę najmądrzejszą z ksiąg. Niestety, w obiegu powszechnie są używane takie sformułowania jak „judaizacja Kościoła”, zamiast „zażydzanie Kościoła”. (A.L.)

 

Początek herezji datuje się na rok 1470, kiedy kijowski Żyd Sharija, nauczony „wszelkiej sztuki   nikczemności, czarodziejstwa i czarnoksięstwa, wróżenia z gwiazd i astrologii” [13] , przybył do Nowogrodu, gdzie „zwiódł” lokalnego kapłana Dionizego (ros. – попа Дионисия), przez którego odstępcami od prawdziwej wiary Chrystusowej stały się też niektóre inne osoby duchowne. Później herezja rozprzestrzeniła się również na Moskwę, gdzie do „żydostwa przeszli” nawet niektóre osoby z otoczenia wielkiego księcia.

 

Jednak dalszego szerokiego rozpowszechnienia, podobnie jak herezja Strigolników, herezja ta nie osiągnęła, chociaż warunki ku temu były: „zażydzający” działali w tajemnicy, przez co przez długi czas nie można było ich wykryć. Dopiero w 1480 roku arcybiskup nowogrodzki Giennadij zdołał zdemaskować niektórych heretyków, jednak „główni przywódcy herezji nie zostali wykryci” [14] .

 

Herezja została pozbawiona głowy, kiedy do walki z nią zaangażował się igumen (opat) Józef Wołocki (ros.- Иосиф Волоцкий – 1439 – 1515). Represji zostali poddani główni opiekunowie „zażydzających” („жидовствующих”): Metropolita Zosima został pozbawiony tronu, a żona najstarszego syna Iwana III – Jelena Wołoszanka trafiła do więzienia. Z heretykami niższego stopnia w ogóle nie patyczkowano się: djak Iwan Kuricyn i ponad tuzin aktywnych uczestników ruchu zostało po prostu spalonych [tamże]. Po tym również i ta herezja stopniowo zanikła, co jest drugim widocznym podobieństwem do ruchu Strigolników. Ale jeśli w tamtych czasach na Rusi wraz z egzekucją głównych inicjatorów herezje się skończyły, to na przykład w Czechach dopiero się rozpoczynały. I tak, 6 lipca 1415 roku w Konstancy został spalony „niepoprawny” heretyk czeski reformator kościelny Jan Hus, który, podobnie jak Strigolnicy, był przeciwny sprzedaży urzędów kościelnych. Występował on również przeciwko niemieckiej dominacji w Czechach.

Изобличитель ереси жидовствующих преподобный  игумен Иосиф Волоцкий

Demaskator żydowskiej herezji prepodobny igumen (bogobojny opat) Józef Wołocki

 

Czesi się oburzyli, zwłaszcza ze względu na fakt, że bezpieczeństwo dla Husa gwarantował Cesarz Świętego Imperium Rzymskiego Zygmunt, ale swojej obietnicy nie dotrzymał. W efekcie w Czechach pojawił się ruch, zwany husyckim.

 

Papież, jak zwykle, zorganizował przeciwko kolejnym heretykom krucjatę. Nie pomogło – krzyżowcy zostali pokonani przez Husytów; sukces wojskowy w dużej mierze był po ich stronie również w następnych czterech krucjatach. Przy czym Husyci nie ograniczali się do biernej obrony, ale podejmowali wypady do Austrii, Węgier i szeregu ziem niemieckich. Również początkowo jednolity ruch podzielił się na różne prądy, między którymi często powstawały kłótnie, przechodzące w poważne starcia. Wreszcie, w 1434 umiarkowani Husyci-Czaśniki*/ porozumieli się z Katolikami, wytargowawszy dla siebie szereg przywilejów i już wspólnymi wysiłkami pokonali radykalnych Husytów – Taborytów.

 

 

 

*/

Husyci-Czaśniki (ros. – гуситы – чашники) – walczyli o reformę Kościoła i m.in. o Komunię pod dwoma postaciami, żądali kielicha („czaszy”) dla świeckich – stąd nazwa „czaśniki” (ros. „чашники” – od „czaszy”. (A.L.)

 

Ostateczny wynik wojen husyckich: „Czesi utracili większą część ludności; Saksonię, Bawarię i Austrię – około połowy; Węgry, Pomeranię i Brandenburgię – znacznie mniej, ale również wiele” [15] .

 

W walce z heretykami papiestwo nie osiągnęło szczególnych sukcesów; europejskie społeczeństwo Zachodu okazało się bardzo otwarte na heretyckie lub reformatorskie idee, dlatego ich szerzyciele     często otrzymywali szerokie poparcie społeczne. I zaistniała nieco później Reformacja była w zasadzie     nieunikniona.

Ян Гус выступает перед церковным судом в Констанце 6 июля 1415

Jan Hus występuje przed sądem kościelnym w Konstancy, 6 lipca 1415 roku

 

W Rosji jednak wszystko było inaczej: herezja – była udziałem stosunkowo nielicznego marginesu i im bardziej radykalną ona była, tym na bardziej stanowczy opór napotykała. Natomiast szerokiego poparcia w masach ludowych inicjatorzy herezji nie mieli, dlatego krwawe masowe walki ze względów religijnych takie, jakie były w Europie, w Rosji nie wystąpiły.

 

I to bynajmniej nie z powodu „drzemiącego zacofania” patriarchalnego społeczeństwa rosyjskiego: przecież oczywistym jest, że przeciwstawienie się herezji lub dążeniom reformatorskim u ówczesnego Prawosławia było znacznie wyższe niż w Katolicyzmie.

 

Ten, który zamierzał przeprowadzić reformę, zdawał sobie sprawę z tego, że gdyby Nikon i jego zwolennicy wszczęli coś podobnego do Reformacji, to zostaliby zdemaskowani i ukarani jako następni heretycy. Ponieważ ich przeciwnikiem stałoby się całe społeczeństwo. Doświadczenie „zażydzających” („жидовствующих”) i Strigolników wzięto pod uwagę: żadnych radykalnych kroków już nie podejmowano, tylko „korektę” błędów w księgach cerkiewnych i „drobnych” zmian w kilku elementach obrządku prawosławnego, żeby bardziej one zgodne, jak wtedy wierzono, z początkowymi kanonami greckimi.

 

I nawet w tym przypadku jedna trzecia kraju powstała. Lew Usyskin całkowicie nie miał racji, widząc w tej sytuacji „powagę konfliktu przy niepoważnym powodzie” [16] . Ale nie – powód akurat był poważny! Wielu z ówczesnych zwykłych Rosjan – niektórzy przeczuciem, a niektórzy rozumem – rozumieli: reforma – to dopiero początek i jeżeli się ustąpi tylko jeden raz, to prawosławna pobożność zostanie utracona.

 

Tak to się stało właśnie później: reforma Nikona okazała się tylko pierwszym etapem przekształceń, które „przesunęły” Rosyjską Cerkiew na pozycje greckokatolickie, choć bardziej umiarkowane niż w podległej Papieżowi Ukraińskiej Cerkwi Grecko- Katolickiej. W rezultacie, właściwa Prawosławiu

„odporność” na herezje i próby Reformacji znacznie osłabła.

 

A po ostatniej klęsce przeciwników reform, już w czasach Piotra I, przyszedł etap drugi: instytucja Patriarchatu została zniesiona, a zamiast tego pojawił ersatz – substytut, Najświętszy Synod Rządowy, kierowany przez głównego prokuratora spośród świeckich urzędników, mianowanych przez Imperatora (Cara).

Здание Святейшего правительственного Синода в Санкт-Петербурге. Открытка

Budynek Najświętszego Synodu Rządowego w Petersburgu. Widokówka

 

Na tę administracyjną samowolę Cerkiew, która straciła podczas rozłamu wielu swoich aktywnych członków i gruntownie roztrwoniła wiarygodność wśród szerokich mas ludowych, tak i zdołała dać odpowiedniej odpowiedzi, co pozwoliło ją w końcu „wmontować” w państwo. Inaczej nie mogło być.

 

O terminie, którego nie ma

 

Historycy, badający cerkiewną reformę Patriarchy Nikona i wydarzenia, które po niej nastąpiły, wydzielają trzy przeciwstawne prądy religijne w ówczesnej Rosji: Staroobrzędowców, którzy starali się przestrzegać starych rosyjskich tradycji religijnych, zorientowanych na bizantyjską prawosławną kulturę grekofilów i zwolenników katolickiej Europy – łacinofilów. Po rozgromieniu pierwszego prądu dwa pozostałe stopniowo nie wiadomo dlaczego tracą swoje wpływy i przed połową XVIII wieku schodzą ze sceny politycznej.

 

Dziwność druga: w otoczeniu Piotra I pojawia się podejrzanie wielu protestantów: na przykład najbliższym pomocnikiem i doradcą Cara był Kalwinista F.J Lefort; Luteranka Marta Skawrońskaja została w końcu Carycą Katarzyną I; Luteranin R. Ch. Baur (Bour) dowodził kawalerią w bitwie pod Połtawą, etc.

 

I czy tylko wszystko polegało na tym, że w celu przyciągnięcia sojuszników i współpracowników Piotr nie liczył się z ich pochodzeniem i wyznaniem religijnym? A być może, Car jednak kogoś bardziej preferował niż innych? Na przykład, „w Anglii najspokojniej  przyjmował Priczastije (Komunię) według rytu anglikańskiego, a w Niemczech przed pomnikiem Lutra wygłosił panegiryk na cześć „tego wielkiego pasterza”” [17] . Dziwny gest ze strony władcy prawosławnego – można w tym przypadku w pełni mówić o jego protestantyzmie. Jednakże ten termin przez historyków nie wiadomo z jakiegoś powodu nie został wprowadzony.

 

Tymczasem w epoce przed Piotrem I Protestanci również często byli prześladowani. I ucisk spadł na nich na długo przed pojawieniem się staroobrzędowców: w latach 1620 na żądanie Patriarchy Filareta cudzoziemców, którzy byli w służbie państwowej, zobowiązani byli do przejścia na Prawosławie lub natychmiastowej rezygnacji z urzędu; w 1633 roku cudzoziemcy, mieszkający w Moskwie byli zmuszeni do przeniesienia się do Słobody (pol. – wólki, osady podmiejskiej, ogólnie – na wieś – A.L.), później nazywanej Niemiecką; w tym samym czasie, również z inicjatywy Filareta, został tymczasowo zamknięty jeden z kościołów luterańskich [6, str.84] .

 

W 1642 roku mieszkańcy Moskwy wnieśli do Cara suplikę o zamykaniu kościołów protestanckich w rejonie Słobód Miasnickiej i Prochorowskiej; 1647 – nowa kampania „nawracania” cudzoziemców na Prawosławie [6, str.160]; w 1648 roku cudzoziemcom zabroniono handlu detalicznego na wewnętrznych rynkach rosyjskich [6, str.161]. W 1652 roku, już przy Patriarsze Nikonie, rozpoczęło powtórne przesiedlenie obcokrajowców do Niemieckiej Słobody. Ponadto, nie wolno im było korzystać w domu z rosyjskich służących w wieku poniżej 50 lat [6, str.160] i ubierać się w rosyjskie stroje, „aby podczas rozmowy z nimi Rosjanie wcześniej wiedzieli, z kim mają do czynienia, i aby mogli odpowiednio reagować w przypadku antyprawosławnej propagandy” [6, str.161]. W następnym roku zostały wprowadzone stawki celne dla cudzoziemców, które były znacznie wyższe niż dla rosyjskich kupców [tamże] .

 

Od początku prześladowań Staroobrzędowców intensywność represji wobec Protestantów spadła znacząco: w 1676 roku ofiarą nowego Patriarchy Joachima (ros.- Иоакима) zostali spaleni na stosie tylko K. Kuhlman – protestancki kaznodzieja i jego współwyznawca K. Nordemann [6, str.250] – prawdopodobnie jeden z ostatnich takich przypadków. I bardzo trudno jest powiedzieć, czy to wszystko jest zbiegiem okoliczności, czy też Protestanci, aby odsunąć od siebie nowe prześladowania, potajemnie szczuli władze na Staroobrzędowców.

 

Niepojęta jest rola Protestantów także w opozycji grekofilów i łacinofilów – czy jako postronnych obserwatorów, którzy w końcu, w dziwny sposób okazali się wygranymi, czy też prowokatorów, którzy bardzo się przyczynili do pogłębienia konfliktu między walczącymi stronami. Tak że postawione powyżej pytania wymagają oddzielnego dokładnego zbadania.

 

Natomiast reforma cerkiewna Piotra I została przeprowadzona bez oglądania się na Protestantów: zarówno Staroobrzędowcy jak i grekofile nie mogli wyobrazić siebie bez patriarchatu, dla łacinofilskiej partii Najświętszy Synod Rządowy był również niepotrzebny – byliby oni bardziej zadowoleni, jeśli nie z nawrócenia Rosji na katolicyzm, to przynajmniej z zawarcia Unii z Rzymem. Ponadto wpływ protestancki można dostrzec także w samej nazwie „Najświętszy Synod Rządowy „: W starożytnym Rosyjskim Prawosławiu analogiem synodu był sobór; na prawosławnym Wschodzie i u Katolików synody były jedynie spotkaniami biskupów, natomiast najwyższym organem Kościoła Państwowego w Anglii – jest General Synod. Który, nawiasem mówiąc, nie wiadomo z jakiegoś powodu na język rosyjski tłumaczy się jako Sobór Generalny (ros. – Генеральный Собор).

 

Oczywiście, rosyjski Car skorzystał z rady angielskiego Króla Wilhelma III Orańskiego, którzy podczas ich wspólnego spotkania w 1698 roku zaproponował mu „zorganizowanie Cerkwi w Rosji, podobnie jak w Anglii, ogłaszając siebie jej Głową” [18] .

 

Tak więc, podczas pobytu w Anglii, Piotr I nie tylko przyjmował Priczasije (Komunię) w Kościele Anglikańskim, ale także studiował jego obrzędy kościelne i strukturę organizacyjną. Żeby po powrocie   chociaż cokolwiek wprowadzić w Rosji.

 

Autor: Władimir Woronow

_______________________________
Przypisy:

 

[1]. Sobór 1666-1667 rr.
http://rpsc.ru/history/kratkaya-istoriya-staroobryadchestva/sobor-16661667-gg/
[2]. Jegor Chołmogorow. Rozłamem palić serca ludzi

Егор Холмогоров. Расколом жечь сердца людей.
http://ruvera.ru/articles/raskolom_jech
[3]. D.A. Uruszew. Historia rosyjskiego starowierstwa – M.: Вече, 2015.

Д. А.Урушев. История русского старообрядчества. – М.: Вече, 2015.
[4]. Epoka wojen religijnych XVII wieku.

Эпоха религиозных войн XVII века.
http://biofile.ru/bio/38647.html
[5]. Tragedia rozłamu (schizmy) cerkiewnego.

Трагедия церковного раскола.
http://www.rusidea.org/?a=25052601
[6]. Zeńkowski S. A.  Rosyjskie starowierstwo. W dwóch tomach. Wydawca: M:. Instytut DI-DIC, Kwadryga, 2009.

Зеньковский С. А. Русское старообрядчество. В двух томах. Издательство: М.: Институт ДИ-ДИК, Квадрига, 2009.
[7]. Reformy Patriarchy Nikona. Początek rozłamu. Strigolnicy.

Реформы патриарха Никона. Начало раскола.
http://rpsc.ru/history/kratkaya-istoriya-staroobryadchestva/reformyi-patriarha-nikona-nachalo-raskola/
[8]. Herezja Strigolników.

Ересь стригольников.
http://rushist.com/index.php/russia-children/759-eres-strigolnikov
[9]. Strigolnicy

Стригольники.
http://www.rusinst.ru/articletext.asp?rzd=1&id=1085
[10]. „Własfimija».

«Власфимия».
http://www.wikiwand.com/ru/Власфимия
[11]. Albigensi – to:

Альбигойцы – это:
http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/5350/АЛЬБИГОЙЦЫ
[12]. Krucjata przeciwko Albigensom

Альбигойский крестовый поход.
http://istoriyaru.ucoz.ru/news/albigojskij_krestovyj_pokhod/2013-01-06-497
[13]. Herezja zażydzających

Ересь жидовствующих.
http://www.ereading.club/chapter.php/62217/59/Hodakovskiii_2_Tretiii_Rim.html
[14]. Herezja nowogrodzko – moskiewska i walka z nią

Новгородско-московская ересь и борьба с ней.
http://oldhat.ru/book/5_4_2.htm
[15]. L.N. Gumilow. Etnogeneza i biosfera Ziemi. M.: Rolf, 2001, str. 63

Л. Н. Гумилёв. Этногенез и биосфера Земли. – М.: Рольф, 2001, стр. 279.
[16]. Lew  Usyskin. Stawka u Nikona

Лев  Усыскин. На кону у Никона.
http://www.russ.ru/pushkin/NakonuuNikona
[17]. Aleksandr Buszkow. Tajemnice Czasu Smuty, str. 63

Александр Бушков. Тайны смутного времени, стр. 63.
http://bookonline.com.ua/read.php?book=3310&page=63
[18]. Cerkiewna Reforma Piotra I to:

Церковная реформа Петра I это:
http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/234802

 

 

 

Źo:

 

Истоки реформы патриарха Никона: интриги католиков, ересь или заговор протестантов?

http://ruvera.ru/articles/istoki_reformy_nikona

27 lipca 2016 r.

 

 

Tłumaczył Andrzej Leszczyński

18.8.2016 r.

 

Advertisements
Categories: Bez kategorii | Dodaj komentarz

Zobacz wpisy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Blog na WordPress.com.

%d blogerów lubi to: